ماه شعبان فرصتی برای تعمق در مفهوم «انتظار» است؛ مفهومی که برای تبدیل شدن به یک راهبرد فکری، نیازمند چارچوبی دقیق و مبتنی بر منابع اصیل است. اینجاست که پرسشی بنیادین مطرح می‌شود: برای شناخت حقیقی آخرین ذخیره الهی و ویژگی‌های دولت کریمه او به کدام نقشه راه باید رجوع کرد؟ در میان میراث گرانسنگ اهل‌بیت(ع)، زیارت جامعه کبیره به عنوان منشور جامع امام‌شناسی، ظرفیتی منحصربه‌فرد دارد. در ادامه به این پرسش می‌پردازیم که چگونه می‌توان این متن شریف را نه صرفاً به عنوان یک دعای عبادی، بلکه به‌ مثابه یک سند راهبردی و ابزار شناخت برای رمزگشایی از اصول اندیشه مهدوی بازخوانی کرد. برای بررسی این رویکرد، از دیدگاه‌های حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر حامد شاهرخی، کارشناس پژوهشکده مهدویت و آینده‌پژوهی بهره گرفته‌ایم.

«بقیةالله»؛ نخستین کلیدواژه مهدوی در منشور امام‌شناسی

‌دکتر شاهرخی به جایگاه بی‌بدیل زیارت جامعه کبیره در ترسیم نقشه راه مهدویت اشاره کرده و می‌گوید: برای فهم عمیق مهدویت باید به متون مادر و بنیادین رجوع کرد. زیارت جامعه که در اوج خفقان عباسی و در شرایطی که حکومت به‌شدت ولادت حضرت مهدی(عج) را رصد می‌کرد از سوی امام هادی(ع) صادر شد، یک شاهکار است. امام با بهره‌گیری از قالب دعا و زیارت، یک دوره کامل امام‌شناسی و به‌ویژه، خطوط اصلی اندیشه مهدویت را برای شیعیان ترسیم کردند. این زیارت با معرفی امام عصر(عج) با عنوان «بَقِیَّةُ اللهِ» آغاز می‌کند و می‌فرماید: «السَّلَامُ عَلَی الْأَئِمَّةِ الدُّعَاةِ... وَ بَقِیَّةِ اللَّهِ». این لقب، برگرفته از قرآن و دارای بار معنایی عمیقی است. مرحوم شیخ صدوق در کتاب «کمال‌الدین» نقل می‌کند نخستین آیه‌ای که حضرت قائم(عج) هنگام قیام تلاوت می‌فرمایند، آیه ۸۶ سوره هود است: «بَقِیَّتُ اللَّهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ». سپس می‌فرمایند: «أَنَا بَقِیَّةُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ خَلِیفَتُهُ وَ حُجَّتُهُ عَلَیْکُمْ»؛ من بقیة الله در زمین و جانشین و حجت او بر شما هستم.
وی اضافه می‌کند: زیارت جامعه از همان ابتدا، هویت امام زمان(عج) را به عنوان تنها بازمانده حجت‌های الهی و تحقق‌بخشنده وعده قرآن تثبیت می‌کند و به ما می‌آموزد ایشان تجلی اسم «باقی» خداوند روی زمین هستند.

یک منشور اعتقادی برای دوران غیبت

‌این کارشناس پژوهشکده مهدویت و آینده‌پژوهی با اشاره به هوشمندی امام هادی(ع) در آماده‌سازی شیعیان برای دوران غیبت می‌گوید: در آن شرایط امنیتی شدید، امام نمی‌توانستند به صراحت از غیبت امام دوازدهم سخن بگویند. از این رو، این مفهوم را به شکلی هوشمندانه در متن زیارت گنجاندند. در فرازی می‌خوانیم: «مُؤْمِنٌ بِسِرِّکُمْ وَ عَلَانِیَتِکُمْ وَ شَاهِدِکُمْ وَ غَائِبِکُمْ». زائر با این عبارت، ایمان خود را نه تنها به امامان حاضر (شاهد) بلکه به امام «غایب» نیز اعلام می‌کند. این عبارت، یک کدواژه دقیق برای تثبیت اعتقاد به امامی است که حضور دارد، اما از دیدگان پنهان است. او ما را می‌بیند و می‌شناسد، اما ما او را نمی‌شناسیم. این فراز، درواقع جامعه شیعه را برای ورود به سخت‌ترین دوران تاریخی خود، یعنی عصر غیبت آماده می‌کرد و به آن‌ها می‌آموخت ایمان به غیب، بخشی جدایی‌ناپذیر از نظام اعتقادی آن‌هاست.
حجت‌الاسلام شاهرخی می‌افزاید: این زیارت تنها به اعلام ایمان اکتفا نمی‌کند، بلکه افق آرزوهای یک منتظر واقعی را نیز ترسیم می‌کند. وقتی زائر می‌گوید: «مُنْتَظِرٌ لِأَمْرِکُمْ مُرْتَقِبٌ لِدَوْلَتِکُمْ» این صرفاً یک جمله خبری نیست، بلکه انشای یک فرهنگ و یک سبک زندگی است. «انتظار فرج» که در روایات ما از برترین اعمال شمرده شده، در این عبارت تبلور یافته است. امام صادق(ع) می‌فرمایند: «مِنْ دِینِ الْأَئِمَّةِ الْوَرَعُ وَ الْعِفَّةُ... وَ انْتِظَارُ الْفَرَجِ بِالصَّبْرِ»(بحارالأنوار، ج۵۲، ص۱۲۲). این انتظار، به معنای چشم‌به‌راه بودن برای تحقق «دولت» اهل‌بیت(ع) است؛ دولتی که پایان تمام بی‌عدالتی‌هاست و این امید، جامعه را پویا و زنده نگه می‌دارد.

‌آرزوی مشارکت در دولت کریمه

این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه زیارت جامعه، سطح آرزوهای منتظران را ارتقا می‌دهد، می‌گوید: این زیارت به ما یاد می‌دهد منتظر، فقط یک تماشاچی نیست، بلکه آرزومند ایفای نقش در دولت کریمه است. در فرازی شگفت‌انگیز می‌خوانیم: «وَ یَجْعَلَنِی مِمَّنْ... یُمَلَّکُ فِی دَوْلَتِکُمْ وَ یُشَرَّفُ فِی عَافِیَتِکُمْ وَ یُمَکَّنُ فِی أَیَّامِکُمْ». زائر از خداوند می‌خواهد او را از کسانی قرار دهد که در دولت اهل‌بیت(ع) به فرمانروایی و حکمرانی می‌رسد، در دوران استقرار حکومتشان گرامی داشته می‌شود و در روزگارشان به عزت و جایگاه رفیع دست می‌یابد. این نشان می‌دهد انتظار، یک فرایند مبتنی بر خودسازی و کسب شایستگی برای پذیرش مسئولیت‌های بزرگ در حکومت عدل جهانی است. این آرزو با شوق دیدار نیز همراه می‌شود: «وَ تَقَرُّ غَداً بِرُؤْیَتِکُمْ».
وی در ادامه به یکی دیگر از اصول اعتقادی شیعه که در این زیارت بر آن تأکید شده اشاره کرده و می‌افزاید: اعتقاد به «رجعت» یکی از باورهای قطعی ماست که در جای‌جای این زیارت با عباراتی یقینی بیان شده است. در یک فراز می‌خوانیم: «مُؤْمِنٌ بِإِیَابِکُمْ مُصَدِّقٌ بِرَجْعَتِکُمْ». این دو جمله صرفاً برای تأکید نیست؛ بلکه بیانگر دو وجه از یک حقیقت است: ایمان به بازگشت شما و تصدیق قطعی وقوع آن. این زیارت در فرازهای دیگری نیز با عباراتی چون «وَ یَکُرُّ فِی رَجْعَتِکُمْ» (در رجعت شما بازگردد) و «وَ أَحْیَانِی فِی رَجْعَتِکُمْ» (مرا در رجعت شما زنده گرداند) این اصل اعتقادی را به عنوان یک آرزوی دست‌یافتنی برای منتظران ترسیم می‌کند.

دستاوردهای شگرف سپیده‌دم ظهور

استاد شاهرخی با تحلیل فرازهای پایانی زیارت، به تبیین دستاوردهای حکومت مهدوی می‌پردازد و می‌گوید: این زیارت، چشم‌انداز روشنی از جهان پس از ظهور ارائه می‌دهد. نخستین و مهم‌ترین رهاورد، احیای دین حقیقی است. در متن زیارت آمده: «حَتَّی یُحْیِیَ اللَّهُ تَعَالَی دِینَهُ بِکُمْ». با گذشت زمان و فعالیت تحریف‌کنندگان، چهره دین غبارآلود می‌شود. ظهور حضرت مهدی(عج) به معنای زدودن این غبارها و احیای کتاب خدا و سنت پیامبر(ص) در کامل‌ترین شکل آن است. این همان وعده قرآن در آیه ۵۵ سوره نور است که می‌فرماید خداوند به مؤمنان و صالحان وعده داده آن‌ها را خلیفه زمین کند و دینی را که برایشان پسندیده، برایشان تمکین و استقرار بخشد: «وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی‌ لَهُمْ».
‌این کارشناس مهدویت به یکی دیگر از دستاوردهای ظهور اشاره کرده و می‌افزاید: دومین رهاورد، نورانی شدن زمین به نور امام است. در زیارت می‌خوانیم: «وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِکُمْ». این عبارت، تفسیری دقیق از آیه ۶۹ سوره زمر است که می‌فرماید: «وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها». امام صادق(ع) در تفسیر این آیه می‌فرمایند: «رَبُّ الْأَرْضِ یَعْنِی إِمَامَ الْأَرْضِ»؛ پروردگار زمین، یعنی امام آن. سپس توضیح می‌دهند: در زمان قیام قائم(عج)، مردم از نور خورشید و ماه بی‌نیاز شده و از نور امام بهره‌مند می‌شوند (تفسیر الصافی، ج۴، ص۳۳۱). این یک تحول وجودی و کیهانی است که نشان می‌دهد حضور کامل امام، منشأ نور و حیات برای کل عالم خواهد بود.

تحقق نهایی عدالت الهی

حجت‌الاسلام شاهرخی در نهایت به جامع‌ترین دستاورد حکومت مهدوی اشاره کرده و می‌گوید: غایت تمام این تحولات، برپایی عدالت فراگیر است. زیارت جامعه این حقیقت را با تعبیری بسیار عمیق بیان می‌کند: «وَ یُظْهِرَکُمْ لِعَدْلِهِ». خداوند شما را برای (اجرای) عدالتش آشکار می‌کند. این بدان معناست که ظهور حضرت مهدی(عج) صرفاً اجرای عدالت توسط یک فرد صالح نیست، بلکه تجلی و ظهور کامل صفت عدل الهی در جهان هستی است. آن حضرت، آینه تمام‌نمای عدالت خداوند است و حکومت ایشان، آخرین و کامل‌ترین صحنه‌ای است که خداوند از عدالت خود روی زمین به نمایش خواهد گذاشت. بنابراین، زیارت جامعه کبیره فراتر از یک متن عبادی، یک دایره‌المعارف اعتقادی است که به منتظران می‌آموزد برای چه آینده‌ای چشم‌انتظار باشند و خود را برای تحقق آن آماده کنند.